در اقتصاد ایران، نرخ ارز دلار و نرخ تورم دو شاخص کلیدی هستند که تأثیر متقابلی بر یکدیگر دارند. با توجه به وابستگی اقتصاد ایران به واردات کالا و مواد اولیه، تغییرات در نرخ دلار اغلب به عنوان یک محرک اصلی برای تورم عمل میکند. در این مقاله، به مقایسه رشد نرخ دلار (با تمرکز بر نرخ بازار آزاد) و نرخ تورم طی سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ میپردازیم و بررسی میکنیم چگونه افزایشی کوچک در نرخ دلار میتواند به جهشهای بزرگتر در قیمت کالاها منجر شود. این پدیده، که به عنوان "اثر گذر ارز" (currency pass-through) شناخته میشود، در اقتصادهای وابسته به واردات مانند ایران بسیار برجسته است.
زمینه اقتصادی: وابستگی به دلار و تحریمها
اقتصاد ایران تحت تأثیر تحریمهای بینالمللی قرار دارد که دسترسی به ارز خارجی را محدود کرده و نرخ دلار در بازار آزاد را نوسانی میکند. نرخ رسمی دلار توسط بانک مرکزی ایران حدود ۴۲,۰۰۰ ریال نگه داشته شده، اما نرخ بازار آزاد – که تأثیر واقعی بر قیمتها دارد – بسیار بالاتر است. در سال ۲۰۲۵، نرخ بازار آزاد دلار از حدود ۱,۰۷۴,۰۰۰ ریال در نوامبر به ۱,۳۹۴,۰۰۰ ریال در دسامبر رسیده، که نشاندهنده افزایشی حدود ۳۰ درصدی در یک ماه است. این افزایشها اغلب به دلیل فشارهای خارجی مانند تحریمها یا نوسانات جهانی نفت رخ میدهد.
تورم نیز در ایران بالا بوده و عمدتاً ناشی از افزایش هزینههای واردات، چاپ پول برای جبران کسری بودجه و اختلالات زنجیره تأمین است. طبق دادههای صندوق بینالمللی پول (IMF)، نرخ تورم سالانه در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۰.۷ درصد، در ۲۰۲۴ حدود ۳۱.۷ درصد و پیشبینی برای ۲۰۲۵ حدود ۲۹.۵ درصد است. با این حال، منابع دیگر مانند مرکز آمار ایران نرخهای بالاتری گزارش میدهند، مانند ۴۵.۳ درصد در سپتامبر ۲۰۲۵ و ۴۸.۶ درصد در اکتبر ۲۰۲۵.
مقایسه رشد نرخ دلار و تورم
برای مقایسه، بیایید به دادههای سالانه نگاهی بیندازیم. جدول زیر رشد تقریبی نرخ دلار بازار آزاد و نرخ تورم سالانه را نشان میدهد (دادهها بر اساس میانگین گزارشهای منابع مختلف گردآوری شدهاند):
| سال | رشد نرخ دلار بازار آزاد (درصد تقریبی) | نرخ تورم سالانه (درصد) | توضیح |
|---|---|---|---|
| ۲۰۲۳ | حدود ۲۰-۲۵ درصد (از حدود ۴۲۰,۰۰۰ به ۵۰۰,۰۰۰ ریال) | ۴۰.۷-۴۴.۶ درصد | افزایش دلار ناشی از تنشهای منطقهای، تورم بالا به دلیل تحریمها. |
| ۲۰۲۴ | حدود ۵۰-۶۰ درصد (به حدود ۸۰۰,۰۰۰ ریال) | ۳۱.۷-۳۲.۶ درصد | رشد دلار بیشتر از تورم، اما تورم غذایی افزایش یافته. |
| ۲۰۲۵ | حدود ۳۰-۵۰ درصد (از ۱,۰۷۴,۰۰۰ به ۱,۳۹۴,۰۰۰ ریال تا دسامبر) | ۲۹.۵-۴۸.۶ درصد | نوسانات ماهانه دلار منجر به جهش تورم شده. |
همانطور که جدول نشان میدهد، رشد نرخ دلار اغلب کمتر از نرخ تورم است، اما تأثیر آن چند برابر میشود. برای مثال، در سال ۲۰۲۵، افزایش ۳.۱ درصدی نرخ دلار از اکتبر به نوامبر (از ۵۷۶,۹۵۲ به ۵۹۴,۸۶۷ ریال در میانگین بازار) با جهش تورم از ۴۵.۳ درصد به ۴۸.۶ درصد همراه بوده.
چرا افزایش ۱۰ درصدی دلار به جهش ۳۰ درصدی قیمتها منجر میشود؟
مثال ارائهشده توسط شما – افزایش ۱۰ درصدی دلار منجر به جهش بیش از ۳۰ درصدی قیمت اجناس – یک واقعیت رایج در اقتصاد ایران است. این پدیده به دلایل زیر رخ میدهد:
- وابستگی به واردات: بسیاری از کالاهای اساسی مانند مواد غذایی، دارو و قطعات صنعتی وارداتی هستند. وقتی دلار ۱۰ درصد گران میشود، هزینه واردات افزایش مییابد و این هزینه مستقیماً به مصرفکننده منتقل میشود. طبق گزارشها، تورم غذایی در نوامبر ۲۰۲۵加速 یافته و خانوادهها را تحت فشار قرار داده.
- اثر زنجیرهای: افزایش دلار باعث گران شدن سوخت و حملونقل میشود، که این خود تورم را تشدید میکند. مطالعات نشان میدهد که در اقتصادهای نوظهور مانند ایران، ضریب گذر ارز میتواند ۲-۳ برابر باشد، یعنی ۱۰ درصد افزایش دلار میتواند ۲۰-۳۰ درصد تورم ایجاد کند.
- انتظارات تورمی: مردم و کسبوکارها با دیدن افزایش دلار، قیمتها را پیشاپیش بالا میبرند تا از ضرر جلوگیری کنند، که این چرخه تورم را سرعت میبخشد.
در سال ۲۰۲۵، با توجه به تنشهای منطقهای و بودجه دولتی چالشبرانگیز، این الگو ادامه یافته و تورم را به سطوح بالایی رسانده.
نتیجهگیری: چالشها و راهکارها
مقایسه رشد نرخ دلار و تورم نشان میدهد که اقتصاد ایران در یک چرخه معیوب قرار دارد، جایی که نوسانات ارزی تورم را چند برابر میکند. برای خروج از این وضعیت، نیاز به سیاستهای ارزی پایدار، کاهش وابستگی به واردات و مذاکرات بینالمللی برای کاهش تحریمهاست. در غیر این صورت، جهشهای قیمتی ادامه خواهد یافت و فشار بر خانوارها افزایش مییابد. این موضوع نه تنها یک مسئله اقتصادی، بلکه اجتماعی است که نیازمند توجه فوری است.
